Marek Turošík (Czechy)

KRÓTKI PRZEWODNIK PO TEATRZE CONTINUO

Po raz pierwszy dowiedziałem się o teatrze Continuo 8 lat temu jako student studiów licencjackich dramaturgii teatralnej. Przez okres jednego miesiąca miałem okazję uczestniczyć w organizowanym latem projekcie teatralnym jako uczestnik, ale i faktycznie jako student pracy Continua. Jego utwory teatralne i sposób ich osiągnięcia, jak i życie, jako specyficznego organizmu teatralnego, zachwyciły mnie.

Teraz, 8 lat po tym, jestem doktorem sztuki teatralnej. Dzięki grantom badawczym na terenie mojej uczelni od dłuższego czasu mam okazję obserwować działania Continuo, wykorzystując bezpośrednie obserwacje, wywiady z jego członkami i badania materiałów dokumentalnych. Doświadczenia praktyczne, które zadziwiły mnie, gdy po raz pierwszy spotkałem się z Continuo,  teraz mogę opisać i przeanalizować bardziej szczegółowo.

Ponieważ w ubiegłym roku obserwowałem ich pracę z uczniami aktorstwa, niniejszy artykuł będzie dotyczyć aspektów problematyki estetycznej w programie Continuo oraz elementów, które student ma przeżyć. Niech będzie jakimś przewodnikiem dla przyszłych przyszłych studentów, aby lepiej orientowali się w tym, co można odnaleźć w szkoleniu Continuo i odwiedzić  Plum -   rezydencję teatru.
 

Continuo jako teatr

Po pierwsze, zacznijmy od krótkiej teorii i historii. Continuo powstało około 21 lat temu, założone  przez Pavela i Heleny Štourač, po ukończeniu przez nich studiów. Przez te wszystkie lata pracują oni w dziedzinie lalek, nowego cyrku, spektakli ulicznych, projektów tworzonych pod konkretne miejsca w dziedzinie teatru wizualnego i fizycznego.

Continuo to nietypowy teatr czeski, niebędący grupą, która przetrwała głównie na zasadzie dotacji lub międzynarodowemu zespołowi. Jest to dość powszechne w Republice Czeskiej. Charakteryzują go trzy kluczowe cechy:

1. Continuo używa własnego języka teatralnego (lub estetyki), który najwyraźniej nie pochodzi z żadnej «szkoły», ale jest wybiórczym połączeniem różnych innych, bardziej tradycyjnych języków. W ostatnich latach są to głównie inspiracje teatrem fizycznym.

2. Continuo jest - jako jedyny - profesjonalnym teatrem czeskim z terenu wiejskiego, co ma istotny na niego wpływ.

3. Continuo ma niezwykły sposób wpływania na organizację życia grupy, wraz z jej działalnością.

W tym tekście będę zajmował się pierwszą i drugą cechą; o wspomnianej  tu trzecim aspekcie Pavel Štourač napisał doktorat. Teza sama opisuje to kompletnie. W każdym razie myślę, że elementy języka hybrydowego i miejsca będą bardziej interesujące dla działania grających na scenie.
 

Continuo – jedność miejsca i czasu

Większość estetyki Continuo jest określona w jego lokalizacji. Teatr jest zbudowany na starym podwórku rolnym w bardzo małej południowej czeskiej wsi Malovice, w regionie znanym z zamków, miłych, hojnych ludzi i sztucznych jezior.

Continuo od samego początku jest świadomie predestynowane przez ten czynnik. Z dala od pośpiechu, hałasu, ale przede wszystkim z dala od  pracy w mieście, staje się swoistym klasztorem  prac teatralnych. Prawie bez możliwości wyjścia  (z wyjątkiem pól i niewielkich jezior wokół), prowadzi to zespół do najbardziej możliwych poświęceń. W klasztorze jest dużo czasu, aby uzyskać głęboki wgląd w duchową istotę świata, modląc się. Tutaj jest to teatr, który ma prawie nieograniczony czas na ciągłą pracę nad materiałami, które przynoszą inspirację, a także wyniki i jego badania kontekstowe. To decydująca baza, na której Eugenio Barba budował słynny Odin Teatret w małym miasteczku Holstebro w Danii.

Kreatywne działania Continuo wiążą się z silnym elementem powtarzania. Teatr ma możliwość powtarzania i rozwijania materiału aż do jego ostatecznego przygotowania. Ma nieograniczony czas na przygotowanie nowego spektaklu. A życie spektaklu nie kończy się premierą. Przeciwnie - ciągle się on rozwija i zmienia z każdą próbą i wykonywaniem.

 Continuo postrzega proces teatralny poprzez pracę na osobnym, inspirującym materiale (mogą to być przedmioty, pomysły, działania fizyczne - w zasadzie cokolwiek). Jego członkowie uważają, że każdy materiał ma swój własny potencjał i ukryte pragnienie rozmowy z osobą, która poświęca wystarczająco dużo wysiłku i ujawnia ukryty potencjał wykorzystania teatru. Trzeba więc głęboko zagłębić się w materiał i trzeba naprawdę dużo wiedzieć, aby wykorzystać go do materializowania pomysłu.

Ponadto sam charakter Plum oferuje nieskończoną ilość impulsów, które mogą wpływać na tworzony   materiał. Z osobnymi miejscami, pokojami, zaułkami, narożami i ścianami niemal oddychającymi jak domy w powieściach Gustawa Meyrinka - zawsze tu czułem się otaczany wciąż na nowo  odkrywanymi opowieściami. Dotyczy to także samego regionu. Pewnego wieczoru przypomniałem sobie cytat - całkiem możliwe, ze z Heraklita - o życiu jednego człowieka spędzonym na świecie: "To,co udało nam się tutaj, będziemy mogli zabrać ze sobą. To, czego tu nie doznaliśmy, tu pozostawiamy”. Jest jednak jedna ważna cecha, która pomaga dotrzeć do poprzednich zapisów - fizycznej pracy, a nie mówienia o czasie spędzonym na scenie, jako aktor. Gospodarstwo jest ciągle gospodarstwem, a zmiany dokonały się dzięki tym, którzy pracowali bardzo ciężko, aby przez długi czas zbudować to miejsce. I jeszcze wiele trzeba zrobić. Praca fizyczna w naturalny sposób  prowadzi do stanu medytacji i odkrywania nowych możliwości poruszania się, przedmiotów i nowych pomysłów pochodzących z zewnątrz. Osiągnięto również niezbędną kondycję fizyczną. Ta sama zasada jest wykorzystywana przez Min Tanakę w jego gospodarstwie w Japonii - jego uczniowie pracują w terenie przez większą część dnia do południa  - doświadczając fizycznego i umysłowego przygotowania do pracy w teatrze po południu.

Obserwując spektakle Continuo - wszystkie postrzegałem jako bardzo silnie wizualnie powiązanie z ziemią, brudem, drewnem, brudnym papierem, kurzem i zardzewiałym metalem. Estetyka spektakli Continuo odnosi się do życia, jakie prowadzi teatr, wiejskich pejzaży Malovic i Plum. To nie jest sztuczna estetyka, ale realna sytuacja. W każdym spektaklu Continuo wprowadza swój własny wszechświat i sprawia, że życie przenosi się gdzieś indziej. I jeszcze raz przypomniałem sobie cytat z Heraklita, o którym wspomniałem wcześniej.
 

Osoby i osobowości

Continuo, podobnie jak większość współczesnych zespołów  fizycznych i tanecznych nie bazuje na tekście napisanym przez konkretnego autora. Osobiste inspiracje zawarte w  tekstach dramatycznych spektaklu mogłyby stać się materiałem, ale zdecydowanie nie są główną ramą ich występów. Mówiąc wprost - literatura nie jest tu tak ważna, jak w klasycznym dramacie. Zamiast tego artyści teatru stale próbują wejść do dramaturgicznej sfery tematów, idei, procesów, zasad i możliwych struktur wykonawczych bez potrzeby mediatora, którym jest zazwyczaj autor tekstu. Jest to teatr nie interpretujący, który zamiast dążyć do spełnienia życzeń i wizji autora, bazuje na predyspozycjach poszczególnych członków i dynamice grupy, jej problemami  i zainteresowaniami. Jako efekt uboczny wzrasta poziom artystycznej niezależności tworzących zespół aktorów.

Każda grupa teatralna / zespoły składają się z ludzi, którzy mają pragnienia, za którymi naturalnie podążają. Jeśli chodzi o artystów, zazwyczaj trzymają się jednego pragnienia artystycznego reprezentowanego przez styl, rodzaj lub formę przez większość życia. Tak nie jest w przypadku Continuo. Kiedy założyli teatr ponad 20 lat temu, zajmowali się niemal wyłącznie malarstwem lalkarskim. Potem, nie porzucając tego nurtu zainteresowań, zajęli się poszukiwaniem nowego cyrku. Był to teatr uliczny, potem konkretne projekty, a potem teatr fizyczny. Obecnie łączą to, co znaleźli w  drodze swych poszukiwań, tworząc to, co nazywam ich językiem hybrydowym.

Jednak założyciele Continuo -  Helena (która jest również reżyserką) i Pavel - są pierwotnie związani z  teatrem lalek. Oznacza to wiele dla grupy. Nie tylko wzbogacało to spektakle wizualnie,  nadając im przyjemnie szorstkie cechy, ale także dotykały lalkarzy głęboko wewnątrz, używając w pracy technik animacji, dając energię martwym materiałom wykorzystującym je jako nośnik, postrzegają ciało aktorów w podobny sposób.

Pomysł ten znowu nawiązuje do tradycji drugiej reformy teatralnej, którą postrzega czeska profesor Jana Pilátová (a zwłaszcza badacze zjawisk rytualnych, jak Grotowski, ale także Kantor), używając ciała na scenie, jako tylko kanału. Aby osiągnąć prawdę i życie na scenie, powodując mały cud, aktor musi pozbyć się swojego ego w jak największym stopniu, aby stać się przejrzystym strumieniem, tego, co chce i musi przekazać. Ograniczenia tradycyjnego teatru sprawiają, że strumień wewnętrznych i zewnętrznych impulsów przepływa przez przezroczyste ciało aktorów, przekształcając regularne przedstawienia teatru w moment fascynującej skoncentrowanej rzeczywistości.
 

Impulsy

Roberta Carreri, aktorka słynnego Odin Teatret, powiedział podczas jednego ze swoich warsztatów, w którym uczestniczyłem: "Opowiem ci sekret. W teatrze nigdy nie dzieje się tak naprawdę. Jest tylko reakcja”.

Ten motyw pracy jest w pracy Continuo jednym z najsilniejszych. W rzeczywistości impuls to coś, co wywołuje reakcję fizyczną (także umysłową) i może pochodzić z dowolnego miejsca - od partnera na scenie, od najmniejszego ruchu, jak drobny głos ptaka śpiewającego poza salą prób, jak i  przypomnienia o wspomnieniach z dzieciństwa w sekretnym kąciku umysłu. Ważnym jest tutaj zdolność do podjęcia impulsu, przekształcenia go, ujawnienia jego potencjału do działania scenicznego i wykorzystania go w ramach słownictwa / działań osoby.

Rozwój osobisty aktora, to jak dotrzeć do źródła strumienia impulsów, wyzwalającego akcję sceniczną jest absolutnie kluczowe -  bez impulsów nic się nie dzieje. Zawsze można coś usłyszeć, ale trzeba być świadomym tego i być gotowym do otrzymania - duża część treningu Continuo koncentruje się właśnie na tym.

Istotą pracy Continuo, jej charakterem jest głęboka zasada improwizacji wywodząca się z commedii dell'arte. Średniowieczni artyści włoscy zostali przeszkoleni w wykorzystaniu wcześniej przygotowanych elementów (lazzi) w pokazie w zależności od aktualnej sytuacji. Improwizacja nigdy nie była czystym, nieprzygotowanym działaniem, była raczej szczególnym sposobem na wykorzystanie tego, co zostało wcześniej przygotowane. W każdym razie ten sposób był unikatowym dla każdego wykonania i prawdopodobnie nie można go powtórzyć.

W Continuo aktorzy są szkoleni w celu rozwijania i poznania szeregu zasad scenicznych, sytuacji i tworzenia relacji. Wszechświat możliwości scenicznych jest otwarty, gdy ustalane są reguły gry - z pewnymi ograniczeniami (reprezentowanymi przez fragmenty zaakceptowanych, ucieleśnionych, częściowo kontrolowanych form i mechanizmów) dochodzi do wolności nieskończonych improwizacji. Nawet w "starych" pokazach Continuo nadal istnieje przestrzeń, konieczność i pragnienie częściowej improwizacji.

Wielu młodych, aktywnych aktorów nie zdaje sobie sprawy z faktu, że akt teatru nie odbywa się w rzeczywistości  na scenie, pomiędzy aktorami mówiącymi lub poruszającymi się, ale w układzie nerwowym widza - w zmysłach receptorów i w mózgu. Aby to, że zaistnieje teatr, naprawdę się stało, musimy tworzyć naturalne impulsy o różnej tonalności i jakości w ciele i umyśle widzów. Najwyższym celem producenta teatru jest kierowanie widownią i kierowanie widowni tam, gdzie jest to konieczne, aby doświadczyć tego, co artysta zamierza.

Continuo – głęboko świadome tego - ma swoją zasadę. Jako zwolennik drugiej reformy teatralnej chce zalać widza impulsami, aby doświadczyć bardzo intensywnego spektaklu teatralnego (dziesiątki impulsów na minutę). Ale w odróżnieniu od innych teatrów ma niewielką tendencję do "niedokończenia zdania", a nie do zaprezentowania gotowych, finalnych tematów teatralnych, dokonanych w sposób "właściwy", bezpośrednio w teatrze. Celowo tworzy obrazy rozmyte, sceny i symbole bez jednego szczególnego znaczenia. Stwarza więc wirtualną materię, w której można przewidzieć nieprzytomne motywy, pomysły i tematy widzów, mające na celu stworzenie osobistego, tajnego doświadczenia dla każdego z ich aktywnego, umysłowego udziału artystycznego.

 

Przestrzenie

Przestrzeń ma własną poezję. Nawet jeżeli  jest pusta, tym bardziej prosi o wypełnienie.  Oferuje samą siebie. Przestrzeń i jej charakter decydują o wielu aspektach. Jest jednym z głównych źródeł inspiracji Continuo, a także impulsów dla aktorów. Przestrzeń to nie tylko fizyczna struktura wymiarów - to raczej kolejny partner, na którego może wpływać aktor, być pod jego wpływem, odbierać od niego impulsy.

Wieś to przestrzeń naturalna dla człowieka. Podobnie, jak przestrzeń teatralna, jest to przestrzeń, która wymaga wypełnienia akcji. Dlatego w XX w. rozpoczęły się projekty specyficzne dla konkretnych miejsc. W Czechach Continuo było jedną z pierwszych grup zajmujących się potencjałem teatralnym samego kraju, organizując wydarzenia i spektakle związane organicznie z pamięcią, tradycją lokalną. Robią to każdego lata do dziś.

Co więcej, wewnątrz człowieka istnieją inne krajobrazy, obciążone strukturami, lasami, wodorostami i strumieniami, które Continuo stara się ponownie odkryć, aby umieścić je w roli swego partnera, również na każdej próbie.

 

Linie, formy i ich ciała

Aktorzy Continuo poruszają się według naturalnych wzorców. Przyglądając się im uważnie przy jednej ze wspólnych prób, nagle zdaję sobie sprawę, że widzę linie poruszające się w kształtach geometrycznych. W wyniku ich ambicji, harmonizacji  ruchów, mogę usłyszeć zawartą w nich  harmonię. I to brzmi jak muzyka sfer. Ich ciała w pomieszczeniu do próby przypominają gwiazdy wędrujące po nocnym niebie, jakbym miał przed sobą model układu słonecznego, rozproszonego w szerokiej przestrzeni nade mną. Widzę planetę i gwiazdy, widzę nieskończony, nieunikniony ruch podyktowany prawami natury: grawitacja zamyka ich w sobie, wraz z siłą wciskającą ich od siebie tak, jak w wirówce. A wszystko to w czasie, gdy centralny punkt ich ciał nieustannie poruszał się po ciele. One oddziałują ze sobą aż do kolizji.

Ciało aktora jest miejscem bitwy o naturalnie wyzwalane, fizyczne moce. Obiekt w kosmosie.

Właśnie tak powstały tańce barokowe. W istocie Continuo jest - dzięki inspiracjom lub inspracji wspaniałymi manifestacjami natury - nowoczesnym teatrem barokowym.

I nagle wszystko się zatrzymuje i widzę solo aktorek, w której mają ciało zwierzęcia, a następnie duet dwóch zwierząt. Planety zmieniają się w ciała organizmów, w których odbywa się kolejna bitwa - jedna z nienazwanych, pierwotnych, pełna dzikich pożądań.

Aktorzy nieustannie poszukują ambiwalentnego konsensusu między dwoma stanami: bycia kontrolowanym przez uwolniony potencjał swoich ciał oraz obserwacji i kierowania kontrolą nad swymi ciałami. Teatr Continuo poszukuje układów gdzieś pomiędzy nimi. Racjonalne myślenie jest celowo odcięte (ciężka część treningu), aby stworzyć “golema” - naturalną masę kierującą działaniem żywego ciała.

Estetyka teatru fizycznego i lalkowego ma tu wiele wspólnego, a Continuo używa tego pulsującego napięcia w swoich celach.

 

Końcowa refleksja

Wielu studentów Continuo pragnie przyłączyć się do zespołu lub utworzyć podobną grupę teatralną. Bardzo niewielu się to udało, jak sądzę, z braku odpowiedniego zaplecza i predyspozycji. Co ciekawe, większość członków teatru nie ma edukacji teatralnej i technicznie nie są profesjonalnymi aktorami.

Nie to jest jednak ważne, jakie mają predyspozycje, ale to, co chce się osiągnąć.

partnerzy ckis Visegrad Fund art prometheus Nyirbatorert Alapitvany Thalia Teatro Radio Centrum Kalisz
Brama do La Strady. 2015 CKiS. Wszelkie prawa zastrzeżone.